Dłużnik ma majątek we współwłasności – co może zrobić wierzyciel?

Dłużnik jest współwłaścicielem domu, mieszkania, samochodu, działki albo maszyny? Taki majątek nie musi być poza zasięgiem wierzyciela.

W przypadku współwłasności ułamkowej komornik może skierować egzekucję do udziału należącego do dłużnika, a następnie doprowadzić do jego sprzedaży. Inaczej wygląda sytuacja, gdy majątek należy do majątku wspólnego małżonków – w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej dłużnik nie ma bowiem określonej „połowy” konkretnego składnika majątku.

Dlatego przed skierowaniem egzekucji trzeba ustalić, jaki rodzaj własności występuje, jaki majątek posiada dłużnik i jakie możliwości prawne ma wierzyciel.

Odpowiedź w skrócie

Dłużnik ma udział we współwłasności ułamkowej

Jeżeli dłużnik posiada określony udział, np. 1/2 domu, 1/4 działki albo 1/2 samochodu, jego udział może zostać zajęty i sprzedany w toku egzekucji. Pozostali współwłaściciele nie odpowiadają za jego dług, a egzekucja nie obejmuje ich udziałów.

Majątek należy do majątku wspólnego małżonków

W takiej sytuacji dłużnik nie posiada określonego udziału w konkretnym domu, samochodzie czy innej rzeczy należącej do majątku wspólnego. Wierzyciel powinien najpierw sprawdzić, czy istnieje podstawa do uzyskania klauzuli wykonalności na majątek wspólny małżonków albo – w określonych przypadkach – na przedsiębiorstwo wchodzące w skład majątku wspólnego. Jeżeli takich podstaw nie ma, wierzyciel może rozważyć ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie zajęcie prawa dłużnika do podziału majątku.

Współwłasność ułamkowa a majątek wspólny małżonków

To dwa różne rodzaje sytuacji prawnej, których nie należy ze sobą utożsamiać.

Rodzaj własności	Sytuacja dłużnika	Możliwe działanie wierzyciela
Współwłasność ułamkowa	Dłużnik ma określony udział, np. 1/2 domu lub samochodu	Możliwe skierowanie egzekucji do udziału dłużnika
Wspólność majątkowa małżeńska	Dłużnik nie ma określonego udziału w poszczególnych składnikach majątku wspólnego	Trzeba ustalić podstawę do objęcia majątku wspólnego egzekucją albo rozważyć dalsze działania dotyczące ustroju majątkowego

Egzekucja z udziału dłużnika w domu, działce lub lokalu

Jeżeli z księgi wieczystej wynika, że dłużnik jest właścicielem określonego udziału, np. 1/2 domu albo 1/4 działki, wierzyciel może skierować egzekucję właśnie do tego udziału.

Nie trzeba wcześniej znosić współwłasności. Przedmiotem sprzedaży nie jest konkretny pokój, piętro czy wydzielona część działki. Sprzedawany jest udział w prawie własności całej nieruchomości. Oznacza to, że osoba, która kupi udział dłużnika, stanie się współwłaścicielem nieruchomości razem z pozostałymi współwłaścicielami.

Pozostali współwłaściciele nie stają się przez to dłużnikami i ich udziały nie odpowiadają za cudzy dług. Mogą jednak być zainteresowani wykupieniem udziału albo spłatą zadłużenia, aby nie dopuścić do wejścia osoby trzeciej do współwłasności.

W takiej sytuacji warto również rozważyć windykację polubowną. Sama perspektywa skierowania egzekucji do udziału może być argumentem w negocjacjach dotyczących dobrowolnej spłaty.

Egzekucja z udziału w samochodzie, maszynie lub innej ruchomości

Współwłasność może dotyczyć również ruchomości. Jeżeli dłużnik jest współwłaścicielem samochodu, maszyny produkcyjnej, sprzętu budowlanego czy innej rzeczy, jego udział również może zostać objęty egzekucją. Co do zasady sprzedaży podlega udział należący do dłużnika.

W określonych sytuacjach pozostali współwłaściciele mogą jednak wspólnie żądać sprzedaży całej rzeczy. Część ceny odpowiadająca ich udziałom nie służy wówczas spłacie długu dłużnika.

Ma to znaczenie praktyczne. Sprzedaż całego samochodu czy maszyny może być ekonomicznie korzystniejsza niż sprzedaż samego udziału, ponieważ znalezienie nabywcy na całą rzecz może być łatwiejsze.

Ile naprawdę może być wart udział dłużnika?

To jeden z najważniejszych elementów analizy.

Połowa domu wartego 800 tys. zł nie musi oznaczać, że udział dłużnika jest wart 400 tys. zł.

Nabywca udziału musi liczyć się ze współwłasnością i ograniczeniami związanymi z samodzielnym korzystaniem z nieruchomości. Z tego powodu wartość rynkowa udziału może być istotnie niższa niż matematyczna część wartości całej nieruchomości.

Przed skierowaniem egzekucji do udziału warto sprawdzić:

• wartość całej nieruchomości lub rzeczy,

• realną wartość samego udziału,

• hipoteki, zajęcia i inne obciążenia,

• sposób korzystania z nieruchomości lub ruchomości,

• kolejność zaspokojenia wierzycieli,

• zainteresowanie pozostałych współwłaścicieli wykupem udziału lub spłatą zadłużenia.

Dlatego przed podjęciem decyzji o konkretnym sposobie egzekucji warto najpierw ustalić, jaki majątek posiada dłużnik i gdzie znajdują się jego wartościowe składniki. Pomocne może być wcześniejsze zapoznanie się z naszym artykułem Gdzie szukać informacji o dłużniku?.

Sama informacja, że dłużnik posiada udział w nieruchomości, nie powinna więc automatycznie prowadzić do decyzji o wszczęciu kosztownego postępowania.

Najpierw warto ocenić, czy egzekucja będzie ekonomicznie uzasadniona.

Hipoteka przymusowa na udziale dłużnika

Jeżeli wierzyciel posiada tytuł wykonawczy albo inną ustawową podstawę wpisu, może – w przypadkach przewidzianych prawem – uzyskać hipotekę przymusową na nieruchomości należącej do dłużnika albo na jego udziale. Hipoteka zabezpiecza wierzytelność i może mieć znaczenie dla kolejności zaspokojenia wierzyciela.

Dlaczego majątek wspólny małżonków nie oznacza „połowy dla każdego”?

W czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżonkowie nie mają określonych udziałów w poszczególnych składnikach majątku wspólnego.

Nie można więc automatycznie przyjąć, że dłużnik posiada 1/2 mieszkania, 1/2 samochodu albo 1/2 środków zgromadzonych na rachunku objętym wspólnością. Z punktu widzenia wierzyciela jest to bardzo istotna różnica.

To, z jakiego majątku można prowadzić egzekucję, zależy m.in. od źródła zobowiązania, zgody drugiego małżonka oraz związku długu z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Klauzula na majątek wspólny po zgodzie małżonka

Jeżeli wierzytelność powstała w związku z czynnością prawną dokonaną za zgodą małżonka dłużnika, możliwe jest uzyskanie klauzuli wykonalności również przeciwko temu małżonkowi, z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku wspólnego. Istotne jest jednak wykazanie zgody odpowiednim dokumentem.

Samo pozostawanie w małżeństwie, wiedza małżonka o działalności dłużnika czy korzystanie przez rodzinę z pieniędzy uzyskanych z umowy nie zastępują wymaganej podstawy dokumentacyjnej.

Klauzula na przedsiębiorstwo wchodzące do majątku wspólnego

Brak zgody małżonka nie zawsze oznacza, że majątek wspólny pozostaje całkowicie poza zasięgiem wierzyciela.

Jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, przepisy przewidują możliwość uzyskania klauzuli przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego.

Nie oznacza to jednak możliwości prowadzenia egzekucji z całego majątku wspólnego.

W praktyce może mieć to znaczenie np. dla hali, warsztatu lub magazynu, jeżeli nieruchomość rzeczywiście stanowi składnik przedsiębiorstwa objętego majątkiem wspólnym.

Sam fakt, że pod danym adresem prowadzona jest działalność gospodarcza albo że adres został wskazany w CEIDG, nie przesądza jeszcze o możliwości prowadzenia egzekucji na tej podstawie.

Co można zająć bez rozszerzenia klauzuli na małżonka?

Jeżeli nie ma podstaw do objęcia majątku wspólnego egzekucją, wierzyciel nadal może prowadzić egzekucję z majątku osobistego dłużnika oraz z innych składników, które mogą być objęte egzekucją na zasadach określonych w przepisach.

Może chodzić m.in. o:

• wynagrodzenie za pracę,

• dochody z działalności zarobkowej,

• rachunki bankowe,

• wierzytelności,

• ruchomości należące do majątku osobistego,

• nieruchomości należące wyłącznie do dłużnika.

Sam tytuł wykonawczy przeciwko jednemu małżonkowi nie oznacza jednak automatycznie możliwości sprzedaży całej wspólnej nieruchomości.

Jeżeli właśnie majątek wspólny przedstawia największą wartość, konieczna może być analiza innych możliwości prawnych.

Zabezpieczenie roszczenia a majątek wspólny

W określonych sytuacjach wierzyciel może próbować zabezpieczyć roszczenie jeszcze przed zakończeniem całego postępowania.

Przykładowo, nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym stanowi tytuł zabezpieczenia od chwili wydania.

Jednym z możliwych sposobów zabezpieczenia może być hipoteka przymusowa, jednak przy nieruchomości należącej do majątku wspólnego małżonków konieczna jest analiza treści tytułu, księgi wieczystej oraz przepisów regulujących zabezpieczenie na majątku wspólnym.

W określonych przypadkach małżonek dłużnika może zgłosić sprzeciw, dlatego przy zabezpieczeniu istotne znaczenie mają również terminy procesowe.

Samo ustanowienie zabezpieczenia nie zawsze oznacza jednak, że po zakończeniu postępowania wierzyciel będzie mógł automatycznie prowadzić egzekucję z całego majątku wspólnego.

Rozdzielność majątkowa i podział majątku na żądanie wierzyciela

Co zrobić, jeżeli dłużnik nie posiada wartościowego majątku osobistego, a najcenniejszym składnikiem jego sytuacji majątkowej jest nieruchomość należąca do majątku wspólnego?

W określonych przypadkach wierzyciel może rozważyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Konieczne jest posiadanie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym oraz uprawdopodobnienie, że zaspokojenie wierzytelności wymaga podziału majątku wspólnego.

Samo ustanowienie rozdzielności majątkowej nie powoduje jeszcze, że konkretny dom czy mieszkanie staje się automatycznie własnością dłużnika. Powstaje jednak możliwość dokonania podziału majątku, a w konsekwencji ustalenia, co przypadnie każdemu z małżonków.

Zajęcie prawa dłużnika do podziału majątku

W toku egzekucji możliwe jest również zajęcie prawa dłużnika do żądania podziału majątku.

W praktyce znaczenie może mieć to, co dłużnik otrzyma w wyniku podziału:

• nieruchomość,

• udział w nieruchomości,

• spłatę,

• dopłatę,

• inne składniki majątkowe.

Dopiero wynik podziału pozwala ustalić, jaki konkretny składnik lub wartość majątkowa może zostać skierowana do egzekucji.

Kolejność działań wierzyciela

Jeżeli dłużnik posiada majątek we współwłasności, warto działać według określonego schematu.

1. Ustal rodzaj własności.

Sprawdź, czy dłużnik posiada udział we współwłasności ułamkowej, czy składnik należy do majątku wspólnego małżonków.

2. Sprawdź księgę wieczystą i obciążenia.

Ustal wartość nieruchomości, hipoteki, zajęcia oraz kolejność innych wierzycieli. Zobacz EUKW – Prezentacja Księgi Wieczystej

3. Oceń możliwość zabezpieczenia.

Przy większej wierzytelności warto odpowiednio wcześnie sprawdzić, czy istnieje możliwość zabezpieczenia roszczenia.

4. Sprawdź możliwość objęcia majątku wspólnego egzekucją.

Jeżeli istnieje dokument potwierdzający zgodę małżonka, należy ocenić możliwość wykorzystania go do uzyskania odpowiedniej klauzuli.

5. Sprawdź związek długu z przedsiębiorstwem.

Jeżeli zobowiązanie powstało w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, trzeba ustalić, czy istnieją podstawy do objęcia egzekucją przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego.

6. Jeżeli nie ma takiej możliwości – rozważ dalsze działania.

W określonych przypadkach może być zasadne ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie zajęcie prawa dłużnika do podziału majątku.

7. Skieruj egzekucję do tego, co przypadnie dłużnikowi.

Może to być nieruchomość, udział, spłata albo dopłata. Taka droga nie jest szybka ani automatyczna. Przy znacznej wierzytelności i wartościowym majątku może jednak okazać się bardziej racjonalna niż wielokrotne ponawianie bezskutecznej egzekucji z rachunków bankowych.

Jeżeli wcześniejsza egzekucja przeciwko dłużnikowi okazała się bezskuteczna, warto sprawdzić również możliwości prowadzenia dalszych działań. Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronie windykacja pokomornicza – po bezskutecznej egzekucji.

Przykład: najpierw zabezpieczenie, później podział majątku

Przedsiębiorca posiada wobec kontrahenta znaczną wierzytelność. Dłużnik nie ma wartościowego majątku osobistego, ale razem z małżonkiem posiada dom objęty wspólnością ustawową.

Wierzyciel analizuje możliwość zabezpieczenia roszczenia, a następnie uzyskuje tytuł wykonawczy.

Okazuje się jednak, że nie posiada dokumentu pozwalającego na uzyskanie klauzuli obejmującej cały majątek wspólny ani podstaw do objęcia egzekucją przedsiębiorstwa wchodzącego w skład tego majątku.

W takiej sytuacji – przy spełnieniu ustawowych przesłanek – można rozważyć ustanowienie rozdzielności majątkowej, a następnie zajęcie prawa dłużnika do podziału majątku.

Dopiero wynik podziału pokaże, czy dłużnik otrzyma nieruchomość, udział, spłatę lub dopłatę, a więc z czego będzie można prowadzić dalszą egzekucję.

Kiedy egzekucja z udziału lub podział majątku może być nieopłacalny?

Nie każda informacja o współwłasności uzasadnia rozpoczynanie kolejnego postępowania.

Przed podjęciem decyzji warto policzyć:

• wartość majątku,

• wysokość istniejących obciążeń,

• przewidywane koszty postępowania,

• czas potrzebny na przeprowadzenie postępowania,

• możliwą cenę sprzedaży udziału,

• realne zainteresowanie potencjalnych nabywców,

• kolejność zaspokojenia wierzycieli.

Trzeba również sprawdzić, czy dłużnik nie posiada prostszego źródła spłaty, np. wierzytelności wobec swoich klientów, wartościowych ruchomości, dochodów z działalności albo nieruchomości należącej wyłącznie do niego.

Kolejność działań ma znaczenie.

Zbyt późne zabezpieczenie majątku może pogorszyć pozycję wierzyciela, natomiast rozpoczęcie kosztownego postępowania dotyczącego podziału majątku bez wcześniejszego sprawdzenia księgi wieczystej, wartości nieruchomości i jej obciążeń może nie przynieść oczekiwanego efektu ekonomicznego.

Jeżeli natomiast wcześniejsze działania egzekucyjne wobec firmy były bezskuteczne, warto przeanalizować również inne możliwości odpowiedzialności i odzyskania należności. Więcej na ten temat znajdziesz w artykule Bezskuteczna egzekucja wobec firmy – kto odpowiada?.

Jak Progress może pomóc?

Jeżeli dłużnik twierdzi, że nie posiada majątku, ale z ustaleń wynika, że posiada udział w nieruchomości, samochodzie, maszynie albo majątek wspólny z małżonkiem, nie musi to oznaczać bezskuteczności windykacji.

Najpierw warto ustalić:

• jaki rodzaj współwłasności występuje,

• jaki majątek posiada dłużnik,

• jaka jest jego rzeczywista wartość,

• jakie istnieją obciążenia,

• czy inni wierzyciele mają prawa do tego majątku,

• jakie możliwości zabezpieczenia i egzekucji są dostępne.

Pomagamy wierzycielom analizować sytuację majątkową dłużników i dobierać dalsze działania do konkretnej sprawy.

Jeżeli nie masz pewności, gdzie znajduje się majątek dłużnika lub czy ujawniona współwłasność rzeczywiście daje realną możliwość odzyskania pieniędzy, warto rozpocząć od analizy jego sytuacji majątkowej.

Sprawdź, gdzie szukać informacji o dłużniku i jak ustalić jego majątek.

Jeżeli chcesz sprawdzić, czy majątek dłużnika rzeczywiście może posłużyć do odzyskania należności, skontaktuj się z nami. Analiza jest bezpłatna i niezobowiązująca. Nie pobieramy opłaty za podpisanie umowy, a wynagrodzenie prowizyjne jest należne dopiero po skutecznym odzyskaniu pieniędzy.

Jeżeli sprawa wymaga postępowania sądowego, jej zasadność i sposób przeprowadzenia ocenia współpracujący z nami radca prawny.

Najczęstsze pytania

Czy komornik może sprzedać udział dłużnika w domu?

Tak. Przy współwłasności ułamkowej egzekucja może zostać skierowana do udziału należącego do dłużnika. Nie oznacza to sprzedaży udziałów pozostałych współwłaścicieli.

Czy komornik może zająć udział dłużnika w samochodzie lub maszynie?

Tak. Co do zasady egzekucja dotyczy udziału należącego do dłużnika. W określonych przypadkach pozostali współwłaściciele mogą jednak wspólnie żądać sprzedaży całej rzeczy.

Czy przed egzekucją z udziału trzeba znieść współwłasność?

Nie. Jeżeli dłużnik posiada określony udział, może on zostać objęty egzekucją bez wcześniejszego znoszenia współwłasności.

Czy dłużnik ma połowę mieszkania należącego do majątku wspólnego?

Nie w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej. Małżonkowie nie mają wtedy określonych udziałów w poszczególnych składnikach majątku wspólnego.

Czy zgoda małżonka dłużnika musi wynikać z dokumentu?

Tak, jeżeli wierzyciel chce wykorzystać zgodę małżonka jako podstawę do uzyskania klauzuli wykonalności na majątek wspólny. Zgoda powinna zostać wykazana odpowiednim dokumentem.

Czy działalność prowadzona w domu pozwala prowadzić egzekucję z tego domu?

Nie automatycznie. Trzeba ustalić, czy wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa oraz czy nieruchomość rzeczywiście jest składnikiem przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego.

Czy hipoteka przymusowa wystarczy do sprzedaży wspólnego domu?

Nie zawsze. Hipoteka zabezpiecza wierzytelność, ale samo jej ustanowienie nie zastępuje podstawy pozwalającej na późniejsze prowadzenie egzekucji z majątku wspólnego.

Czy wierzyciel może żądać rozdzielności majątkowej dłużnika?

W określonych przypadkach tak. Wierzyciel musi posiadać wierzytelność stwierdzoną tytułem wykonawczym oraz uprawdopodobnić, że zaspokojenie wierzytelności wymaga podziału majątku wspólnego.

Podstawa prawna

• Kodeks postępowania cywilnego. – w szczególności art. 492, 743¹, 787, 787¹, 846 i 912.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy. – w szczególności art. 35, 41, 42 i 52 § 1a.
• Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece. – w szczególności art. 109–111².

Ważne: artykuł ma charakter informacyjny. Wybór sposobu zabezpieczenia i egzekucji wymaga analizy dokumentów, sytuacji majątkowej dłużnika oraz aktualnego stanu prawnego w konkretnej sprawie.