Wpłata zaliczki jest powszechną praktyką przy zawieraniu umów sprzedaży oraz umów o wykonanie usług. Dzięki niej wykonawca lub sprzedawca otrzymuje część wynagrodzenia jeszcze przed rozpoczęciem realizacji umowy. Problem pojawia się wtedy, gdy kontrahent nie wywiązuje się ze swoich obowiązków, opóźnia wykonanie usługi albo całkowicie zaprzestaje kontaktu.
W praktyce sprawy o zwrot zaliczki dotyczą zarówno przedsiębiorców, jak i konsumentów. Bardzo często spotykamy się z sytuacjami, w których wykonawca pobiera zaliczkę, lecz nie przystępuje do realizacji umowy lub wykonuje ją jedynie częściowo. W takich przypadkach wierzyciel może dochodzić zwrotu wpłaconych środków, jednak powinien zrobić to zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego.
Jeżeli masz problem z odzyskaniem zaliczki, warto wiedzieć, kiedy można odstąpić od umowy, czy zawsze trzeba wyznaczyć dodatkowy termin do jej wykonania oraz jakie roszczenia przysługują wobec nierzetelnego kontrahenta.
Czy zaliczka zawsze podlega zwrotowi?
W przeciwieństwie do zadatku, zaliczka nie została odrębnie uregulowana w Kodeksie cywilnym. Jest ona jedynie częścią przyszłego świadczenia pieniężnego i nie pełni funkcji zabezpieczającej wykonanie umowy.
Oznacza to, że w razie rozwiązania lub skutecznego odstąpienia od umowy zaliczka co do zasady podlega rozliczeniu między stronami, ponieważ odpada podstawa, na której została przekazana. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel w każdej sytuacji automatycznie odzyska całą wpłaconą kwotę.
Jeżeli druga strona poniosła szkodę wskutek bezpodstawnego odstąpienia od umowy, może dochodzić odszkodowania lub potrącić przysługujące jej roszczenia z należnością obejmującą zwrot zaliczki. Każdą sprawę należy więc oceniać indywidualnie.
Kiedy można odstąpić od umowy?
Najczęściej podstawą odstąpienia od umowy jest art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. r. zgodnie z którym:
„Jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, iż w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy.”
Oznacza to, że jeżeli kontrahent nie wykonuje umowy w terminie, co do zasady należy najpierw wyznaczyć mu odpowiedni dodatkowy termin do wykonania zobowiązania. Dopiero po jego bezskutecznym upływie można skutecznie odstąpić od umowy.
Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy sama umowa przewiduje możliwość odstąpienia po upływie określonego terminu. Wówczas wyznaczanie dodatkowego terminu nie jest konieczne.
Jakie są skutki odstąpienia od umowy?
Konsekwencje skutecznego odstąpienia od umowy określa art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego, który stanowi:
„Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy; może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.”
Po skutecznym odstąpieniu od umowy strony powinny zwrócić sobie wszystko, co wzajemnie świadczyły. Obejmuje to również obowiązek zwrotu otrzymanej zaliczki, o ile nie istnieją podstawy do jej zatrzymania lub pomniejszenia o należne odszkodowanie.
Czy można dochodzić odszkodowania?
Tak.
Zwrot zaliczki nie wyklucza dochodzenia odszkodowania za szkody powstałe wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy.
Podstawę prawną stanowi art. 471 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
„Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.”
Na tej podstawie można dochodzić między innymi kosztów poniesionych na znalezienie nowego wykonawcy, wydatków związanych z opóźnieniem inwestycji czy innych strat pozostających w normalnym związku przyczynowym z niewykonaniem umowy.
Zaliczka a zadatek – najważniejsze różnice
Pojęcia zaliczki i zadatku są często używane zamiennie, choć ich skutki prawne są zupełnie różne.
Zadatek został uregulowany w art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
„W razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej.”
Takie skutki dotyczą wyłącznie zadatku. Dowiedz się więcej Jak odzyskać zadatek?
Zaliczka natomiast jest jedynie częścią ceny. Jej rozliczenie następuje zgodnie z ogólnymi zasadami prawa zobowiązań i zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Jak odzyskać zaliczkę?
W większości przypadków skuteczne dochodzenie zwrotu zaliczki wymaga zachowania odpowiedniej kolejności działań.
Pierwszym krokiem jest analiza umowy i ustalenie, czy istnieją podstawy do odstąpienia od niej.
Następnie należy skierować do kontrahenta wezwanie do wykonania umowy albo – jeżeli przepisy lub umowa na to pozwalają – oświadczenie o odstąpieniu od umowy wraz z wezwaniem do zwrotu zaliczki.
Jeżeli dłużnik nie zwróci pieniędzy dobrowolnie, pozostaje skierowanie sprawy do sądu. Po uzyskaniu prawomocnego wyroku i nadaniu mu klauzuli wykonalności możliwe jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika.
Kiedy niewywiązanie się z umowy może być przestępstwem?
Nie każde niewykonanie umowy oznacza oszustwo.
O odpowiedzialności karnej można mówić dopiero wtedy, gdy już w chwili zawierania umowy wykonawca nie zamierzał jej wykonać albo świadomie wprowadził kontrahenta w błąd co do swoich możliwości lub zamiaru realizacji zobowiązania.
Przykładem mogą być przedsiębiorcy pobierający zaliczki od wielu klientów, którzy od początku nie planują wykonania usług i po otrzymaniu pieniędzy zrywają kontakt z zamawiającymi.
W takich sytuacjach, oprócz dochodzenia roszczeń na drodze cywilnej, warto rozważyć złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy zaliczka zawsze podlega zwrotowi?
Nie zawsze. Co do zasady zaliczka podlega rozliczeniu po rozwiązaniu lub skutecznym odstąpieniu od umowy, jednak jej zwrot może zostać pomniejszony o przysługujące drugiej stronie roszczenia odszkodowawcze lub inne należności wynikające z umowy.
Czy przed żądaniem zwrotu zaliczki trzeba odstąpić od umowy?
W większości przypadków tak. Samo niewykonanie umowy nie powoduje automatycznie obowiązku zwrotu zaliczki. Najczęściej konieczne jest wcześniejsze skuteczne odstąpienie od umowy zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego lub postanowieniami umowy.
Czy zawsze trzeba wyznaczyć dodatkowy termin wykonania umowy?
Nie. Jeżeli umowa przewiduje prawo odstąpienia po upływie określonego terminu, dodatkowe wezwanie nie będzie potrzebne. W pozostałych przypadkach obowiązek taki najczęściej wynika z art. 491 Kodeksu cywilnego.
Czy mogę żądać odszkodowania oprócz zwrotu zaliczki?
Tak. Jeżeli poniosłeś szkodę wskutek niewykonania umowy, możesz dochodzić jej naprawienia na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego.
Czy mogę zgłosić sprawę na policję?
Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieją przesłanki wskazujące, że kontrahent od początku działał z zamiarem oszustwa. Sam fakt niewykonania umowy nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa.
Jak długo można dochodzić zwrotu zaliczki?
Termin przedawnienia zależy od rodzaju umowy oraz charakteru roszczenia. Dlatego nie warto zwlekać z podjęciem działań – im szybciej sprawa zostanie skierowana do profesjonalnej windykacji lub sądu, tym większa szansa na skuteczne odzyskanie pieniędzy.
Potrzebujesz pomocy w odzyskaniu zaliczki?
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Niekiedy kluczowe znaczenie ma prawidłowe sporządzenie wezwania do wykonania umowy, w innych przypadkach konieczne jest skuteczne odstąpienie od umowy albo szybkie skierowanie sprawy do sądu.
Jeżeli masz problem z odzyskaniem zaliczki, skontaktuj się z nami. Przeanalizujemy dokumenty, ocenimy Twoje możliwości, przeprowadzimy windykację. W uzasadnionych przypadkach pomożemy również ocenić, czy zachowanie kontrahenta może stanowić przestępstwo oszustwa.
